MEDENİYETLERİN MENŞEİ HAKKINDAKİ GÖRÜŞLER

1. Evolution (Gelişme) Nazariyesi

Bu görüşe göre medeniyet ilk zamanlardan beri sürekli ilerleme gösteren insan ile var olan bir yapıdır.
Basitten karmaşığa doğru bir ilerleme kaydetmiştir. İnsanlar aynı ruhtan olduklarına göre meydana
getirdikleri de buna paralel olarak eşit şeyler olacaktır görüşüne dayanmaktadır. Ancak pek çok
eleştiri alan bu görüşün en zayıf tarafı insanlık tarihinde bir tek kültür türünün var olduğunu kabul
etmesidir. Ayrıca medeniyet bu görüşte olduğu gibi çizgisel bir gelişim sergilememiştir. Arada
duraklamaların da olduğu apaçık ortadadır. Ancak bu teorinin insanlar arasındaki sosyal ilişkilere
dayanması son derece mantıklıdır. Çünkü her topluluğun çeşitli sebeplerle birbirleri ile ilişki içinde
olduklarına şüphe yoktur. Zaten medeniyet te bu şekilde kendine bir yayılma alanı bulmuştur. Bu
görüşün diğer bir ismi de topluluklar arasındaki iletişimi araştırırken tarihe başvurduğu için “tarihçi
ekol” dür.

2. Diffusion (Yayılma) Nazariyesi

a. İngiliz Diffusioncuları

Bu grubun başında yer alan Elliot Smith’e göre dünyada oluşmuş medeniyetlerin kaynağı Mısır
kıtasıdır. Bir medeniyetin ortaya çıkabilmesi için uygun çevreye ihtiyaç vardır. Mısır’ın bulundu çevre
de medeniyet oluşmasına çok elverişlidir. Etrafında pek çok paralel medeniyet meydana getirmiştir.
Coğrafi bakımdan uzağa gidildikçe paralel medeniyet oluşma olasılığı azalmaktadır.

İlk devirlerde insanların kültür adına her şeyden mahrum bir halde yaşadıklarını kaydeden bu görüşe
göre medeniyetin ilk ışığının Nil Nehri’nde olduğunu belirtmiştir. Çünkü Nil Nehri’nin yılın belirli
dönemlerinde taşması ve geçtiği yerlerde verimli bir kil tabakası bırakması o yerlerde yabani arpa

bitkisinin kendiliğinden yetişmesini sağlamıştır. Ayrıca taşan nehrin kurak günlere hazırlık olsun diye
saklanması bina ihtiyacını ortaya koymuştur. Bu nedenle ilk defa sabit yerlerde oturan ve çiftçilik
yapan bir topluluk Mısır’da ortaya çıkmıştır. Ayrıca bu nehrin hep aynı mevsimde taşması da Mısır’da
takvim anlayışını geliştirmiştir.

Ancak bu görüşün de eksik olan tarafı tüm bunların Mısır’da ne zaman ortaya çıktıklarını ve hangi
bölgelere yayıldıklarını tam oarak tespit edememiş olmasıdır.

b. Viyana Diffusioncuları

1. Yüksek Kültür Nazariyesi
Bu görüş, toplulukların kültür ve tarih ortaklığını esas almakta ve aralarında siyasi ve dil birliği
bulunan toplumların kültür ile birlikte aynı zamanda “yüksek kültürler” ortaya koyduklarını
belirtmektedir. Mısırlılar ve Çinlileri de buna örnek olarak göstermektedir. Sosyal yapı ile medeniyeti
iç içe koymakta, onları birbirlerinden ayrı düşünememektedir. O nedenle sosyal yapının sonu o
medeniyetin de sonu gibi düşünülmekedir. Bu nedenle bu nazariyeye “kapalı medeniyet” teorisi de
denmektedir.

2. Ana Kültür Kalıbı Nazariyesi

Bu görüşe göre de her topluluk belirli bir kültür proto tipinin ya da ana kültür kalıbının taşıyıcısı
olabilir. Ancak burada bulunan medeniyetler yüksek kültür nazariyesinde olduğu gibi sosyal yapı ile
sona ermez, sosyal yapı sona erse de medeniyet bir şekilde devamını getirir. Mesela Yunan ve Roma
devletleri yıkılmış olsa da onların kültür sistemleri başka yerlerde hala yaşamaktadır. Savunduğu bu
düşünceden dolayı bu görüşe de “açık medeniyet teorisi” de denmektedir.

Mangaltepe, İ. (2013). Türk Tarihine Giriş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi.