Roma – Bizans Nümizmatik Sözlüğü

Æ : (AE) Latince aes’den türemiş, altın ya da gümüş içermeyen Bakır ya
da bronz birimler için kullanılan kısaltma.

Akakia, anexikakia : Ortasında beyaz mendil bağlı mor ipekten silindirik nesne, torba;

içinde ölümü simgeleyen toz bulunurdu.

AR : Nümismatikte gümüş için kullanılan kısaltma. Latince argentum’dan

gelmektedir.

Arka Yüz : Sikkelerde ikinci derecede önemli olan yüz. Üst kalıpla basılan

taraftır.Genellikle sikkelerin değer ölçüleri bu yüzde yer alır.

Asa : Scepter.

Aspron : Grekçe beyaz anlamına gelen 2.9 gr. ağırlığında gümüş sikke.

Aspron Trachy : I. Aleksios (1081-118) döneminde basılan konkav sikke. Ayrıca Billon Aspron Trachyler de basılmıştır.

Assaria : (Assarion) II. Andronikos (1282-1328) ve III. Andronikos (1328-41) Dönemlerinde tedavüle giren hafi f bakır sikke.

Anonim Follis : 10. ve 11. yüzyıllarda basılan ve üzerinde imparatorun adı bulunmayan bakır/bronz sikkeler.

AV : Latince altın anlamına gelen aurum’dan türemiş altın için kullanılan kısaltma.

Basileus : Yunanca “kral” demektir.

Basilikon : II. Andronikos’un (1282-1328) tedavüle soktuğu ufak gümüş sikke.

Billon : Ayarı düşük gümüş sikke.

Chi Rho : (Khristogram) İsa’nın isminin ilk iki harfi ni içeren monogram.

Colobium : Kolobion (Yun.). Kolsuz, kısa tunik. İsa’nın üzerinde görülür.

Darphane : Sikkelerin basıldığı kurumun ya da yerin adı.

Darphane İşareti : Sikkenin nerede, hangi darphanede basıldığını gösteren darp yerinin kısaltılmış hali.

Dekanummium : 10 nummi değerinde bakır sikke.

Despot : 8. yüzyıldan sonra kullanılan imparatorluk ünvanı.”Efendi”, Hükmeden” demektir.

Diadem : İnci ya da mücevher ile süslü, başı alın hizasından çevreleyen imparatorluk tacı. Hükümdarlık simgesi.

Divitision : Khlamys, loros ya da sagion’un altına giyilen uzun kollu ve ayak bileklerine kadar uzun beyaz ya da mor elbise.

Dodekannummium : 12 nummi’ye eşit bakır sikke.

EL : Elektron elementinin nümizmatik yayınlardaki sembolü.

Elektrum : (Yun. Elektron) Altın ve gümüş karışımından meydana gelen bir madenden basılmış sikke. Ayarı düşük altın sikke.

Emmanuel : Genç İsa tasviri

Episkepis : Orans duruşunda Meryem büstü, göğsünde İsa madalyonu yer alır.

Fibula : Pelerini omuzdan tutturmak için kullanılan özel iğne ya da broş.

Follaro : V. Ioannes’in tedavüle soktuğu bakır sikke.

Follis : 40 nummi değerinde bakır sikke.

Globus : İktidar sembolü dünyayı simgeleyen küre.

Haçlı Globus : (Globus Cruciger) Dünya egemenliğini simgeleyen, üzerinde ufak bir haçın yer aldığı küre.

Hale (Nimbus) : Hıristiyanlıkta kutsallığı sembolize eden daire.

Hexagram : İmparator Heraclius döneminde basılan 6.82 gr. ağırlığında gümüş sikke. Altın sikke olan solidus’un 1/12’si değerindedir.

Himation : (Manto) Khiton üzerine giyilen kalın kumaştan uzun pelerin.

Histamenon : II. Nikephoros (963-969) döneminde solidus’un yerini alan standart altın sikke.

Hodegetria : Kollarında çocuk İsa tutan Meryem tipi.

Hyperpyron : I. Aleksios’un tedavüle soktuğu bir yüzü çukur, bir yüzü bombeli altın sikke. Bu sikkeler nümismatik literatüründe “scyphate” (çukur) olarak adlandırılır.

İsa Pantokrator : Sol elinde İncil tutan ve sağ elini takdis pozisyonunda yukarı kaldırmış İsa tasviri.

Khalkitis(isa) : Khalke’deki İsa tasvirinin benzeri olduğu için bu isim ile anılmaktadır. Burada İsa sakallı, kolobion ve himation giyimlidir. Sağ elini takdis pozisyonunda yukarı kaldırmış, sol elinde İncil tutmaktadır.

İsa, Antiphonetes : Dizlerine kadar gösterilmiş İsa fi gürü. İsa sakallı, haç nimbuslu, tunik ve himation giyimlidir. Sağ elini takdis pozisyonunda yukarı kaldırmış, sol elinde incil tutar.

Kalıp Yönü : Bir sikkenin arka yüzünün, ön yüze göre ekseni. Ok, saat ya da derece ile ifade edilebilir.

Kalkoprateia : (Hagiosoritissa) Meryem’in yarım sağa dönük ve dua eder biçimde ellerini kaldırmış tipi.

Kesim : Sikkenin alt kısmında zemin çizgisinin altındaki boşluk, bazen kesim çizgisi ile ayrılmıştır.

Khiton : Elbise altına giyilen tunik.

Khlamys : Uzun mor pelerin, sağ omuzda fi bula ile tutturulur.

Konstantinopolis : İstanbul kentinin kişileştirilmiş şekli. Miğferli, bir elinde mızrak, diğerinde globus ya da nike fi gürü tutan oturan kadın şeklinde tasvir.

Kontrmark : Basılmış ve piyasaya sürülmeye hazır duruma gelmiş sikkeye herhangi bir amaçla sonradan vurulan ufak damgaya denir.

Labarum : Üzerine kristogram işlenmiş olan sancak. I. Konstantinus’un Maxentius’a karşı yaptığı savaştan önce sancakların ucuna koyduğu İsa’nın monogramını taşıyan sembole verilen isim.

Latin Haçı : Düşey kolu uzun, diğerleri kısa olan haça verilen isim.

Lejand : Sikke üzerindeki yazı.

Loros : Üzeri süslü Konsül elbisesi.

Madalyon : Genellikle boyuna asılan metal para şeklinde süs eşyası.

Maphorion : Meryem tarafından kullanılan baş örtüsü.

Mappa : Konsülün arenadaki oyunların başlaması işaretini yere atarak verdiği beyaz mendil.

Miliaresion : Gümüş sikke. I. Iustinianus döneminde solidus’un 1/12’si değerinde, 11. yüzyılda ise sadece hesaplama için kullanılır.

Monogram : İsim, unvan gibi sıfatların ya da bir dua’nın kısaltılmış harfl erinin bir kombinasyonudur.

Nikopois : Meryem’in göğsünde İsa fi gürlü madalyon tutuğu tip.

Nomisma : (Latince Nummus) Kanun anlamındaki Nomos sözcüğünden, türetilmiş sikke, para anlamına gelen ifade.

Nummi : Follisin 1/40’ına eşit bakır sikke değer birimi.

Nummus : Daha çok hesaplamada kullanılan Follisin 1/40’ı, sikke.

Nümismatik : Sikke bilimi. Antik Nümizmatik ve İslami Nümizmatik gibi bölümleri vardır.

OB : (Obryzum) “Aurum Obriziacum” arınmış altın ifadesinden gelir. Saf altından basılan sikkelere bu işaret konur.

Ofis : Ana darphanenin şubesi, ana darphaneye bağlı atölye.

Ofis İşareti : Sikkenin arka yüzünde hangi atölyede basıldığını yunan harfl eri ile gösteren işaret.

Ön Yüz : Sikkelerde esas tipin yer aldığı kısım. Bu yüz bir sikkede birinci derecede önemli olan yüzdür.

Orans : Her iki elini yukarı kaldırmış pozisyondaki Meryem.

Paludamentum : Düz, uzun ve mor askeri pelerin. Genellikle zırhın üzerine giyilir. Sağ omuzda fi bula ile tutturulur.

Pantokrator : “Dünyanın Hakimi” anlamına gelen İsa’nın sıfatlarından biri.

Patrik Haçı : Esas haçın üst kolu üzerine yerleştirilmiş ikinci haçın bulunduğu haç tipi.

Pendilia : Bir ucu diadem ya da taça bağlı, kulak hizasında aşağıya sarkan pendant.

Pentanummia : 5 nummi değerinde bakır/bronz sikke.

Politikon : Palaiologoslar döneminin ufak billon sikkesi.

Potent Haç : Her bir kolunun bitiminde dikey kısa bir çubuk bulunan haç.

Sacred Largesses : Darphane ve sikkenin dağıtılmasından sorumlu görevli.

Sagion : Bir fi bula ile boyun hizasında tutturulan ve omuzların arkasından atılıp sırtı örten pelerin. Genellikle askeri elbise olarak kullanılan Paludamentumun küçüğü.

Scepter : Hükümdarlık Asa’sı. Hükümdarlara ait egemenlik simgesi olan asa bir sopa şeklinde olup, değerli taşlar ve semboller ile bezelidir.

Scyphate : 11. yüzyılın başında basılan kap formunda küçük sikke. Altın, elektron ve gümüşleri basılmıştır.

Semissis : Solidus’un ½’si ağırlığında 2.25 gr. altın sikke.

Sikke Pulu : Sikkenin basımı için, yasal ayar ve ağırlıkta hazırlanan madeni parça.

Siliqua : Özellikle Geç Roma ve Erken Bizans gümüş sikkeleri için kullanılan terim.

Sikke : El araçlarıyla basılan madeni paraya denir. Değeri devletin resmi damgası ile teminat altına alınmış, belli bir şekli ve ağırlığı olan madeni değiş-tokuş aracıdır.

Sikke Basımı : (Sikke darbı) Antikçağ’dan itibaren sikkeler genellikle darp şekliyle elde edilmiştir. Örs şeklindeki alt ve üst kalıplar arasına ısıtılan sikke madeni konularak üstten hızla vurulur ve sikke elde edilir.

Solidus : Yaklaşık 4.5 gr. ağırlığında ayarı yüksek altın sikke. I. Constantinus döneminden itibaren Aureustun yerine tedavüle çıkarılmıştır.

Souppedion : Alçak ayaklık ya da yastık. Genellikle İsa ya da imparatorun ayakları altında görülür.

Stamenon : Histamenon’a verilen diğer isim.

Stavraton : 1367 yılında imparator V. Ioannes’in tedavüle soktuğu gümüş sikke.

Stemma : Süslü, çember şeklinde çelenk taç.

Stemmatargyrion : Kubbe biçiminde imparator tacı.

Tablion : Khlamysin üzerinde yer alan zengin süslü kare bölüm.

Taçlandırmak : Genellikle imparatorların başarılarından dolayı onurlandırılması için dini fi gürler tarafından (İsa, Meryem ya da Azizler) başlarına çelenk biçimli taç takılması.

Tetarteron : II. Nikephoros’un tedavüle soktuğu, solidus’tan daha hafi f olan altın sikke.

Tip : Sikke üzerinde bulunan ve esas olarak tanımlanan fi gür ya da şekil.

Tornese : Küçük billon sikke. Geç Bizans döneminde bakır sikkeler de bu isimi alır. Daha küçük boyutlu olanları fallaro ismini alır.

Trachy : (Stamenon) Kelime anlamı değersiz, düşüktür. 11.-14. yüzyıllar arası basılan, billon ya da bakır konkav sikkeler.

Tremissis : Solidus’un 1/3’ü ağırlığında 1.52 gr. altın sikke. İlk kez I. Theodosius (M.S. 383) tarafından basılmıştır.

Tufa : Tavus kuşu tüyünden sorgucu olan seremonik taç ya da miğfer.

Tunik : Gömlek şeklinde bir tür kısa elbise.

Victoria : Yunan mitolojisinde kanatlı zafer tanrıçası olarak bilinen Victoria Roma imparatorluğu’nda imparatorun zaferinin simgesidir. Elinde çelenk ve defne dalı tutan kanatlı kadın olarak tanımlanır.

Volumen : Parşömen rulo.

Yarım Follis : 20 nummi değerinde bakır/bronz sikke.