A. TİNSEL (RUHANİ) VARLIKLAR:
1. TANRILAR: Yaratıcı ve yönetici güçlerdir. Kişiliğe büründürülmüşlerdir. Eril Tanrılar
Han, dişil Tanrılar Hanım sıfatıyla tanımlanırlar. Veya hepsine birden Toyun sıfatı
eklenebilir. İnsan biçimine bürünmüş olsalar bile, bu şekli bir durumdur ve asıl Tanrı
vasıfları hep ön plandadır. Tanrı adları özel ad oldukları için geldikleri şîve veya
lehçede olduğu korunmuş gibi fakat okunuş kolaylığı olması bakımından Anadolu ve
Türkiye Türkçesi’ne uygun telaffuzlarla yazılmışlardır. Örneğin: Pura Han çeşitli
kaynaklarda Puura Han diye yer almaktadır. Oysaki aslında tam karşılık olarak Buğra Han’dır. Burada ne Puura Han ne de Buğra Han tercih edilmemiştir. Çünkü ilki
telaffuza dayalı ikincisi ise anlama dayalı bir yazımdır. Tanrı adları içerisinde önemli
olanlar, bir sözlüğün elverdiği ölçüde ayrıntılı bir biçimde incelenmiş fakat ikinci ve
üçüncü derecedeki tanrılara dair yeterince ayrıntı zaten halk kültüründe mevcut
olmadığı ve buna ihtiyaç duyulmadığı için sadece kısa tanımlamalara yetinilmek
zorunda kalınmıştır. Ayrıca fazla önemi bulunmayan bazı adların da kaynaklarda yer
almadığı göz önüne alınırsa, listenin daha titiz derleme çalışmalarıyla çok daha fazla
genişleyebileceği kesindir. Fakat şu an için mevcut liste yeterli görünmektedir. Tanrı
adlarıyla bağlantılı olarak ele alınması gereken çok önemli bir hususa değinmek
zorunludur. Türk inanç sisteminde Batı Çoktanrıcılığında olduğu gibi bir Tanrılar
topluluğu mevcut değildir ve Tanrı olarak vasıflandırılan (biri hâriç) tüm varlıklar
aslında koruyucu ruhlardır ve bunların diğerlerine göre daha üst seviyelere çıkmış
olmaları temel belirleyici özelliktir. Bunun aslında Tek istisnası Kayra Han olup soyut
ve mutlak bir yaratıcı olarak düşünülür. Eski Türk kültüründe Melek kavramı yoktur
ancak bu kavram yer almış olsaydı, Kayra Han haricindeki tüm Tanrıları/Ruhları
melek olarak adlandırmak hiç de yanlış olmazdı. Çünkü Türk söylencelerindeki Tanrı
kavramını Yunan veya Roma mitolojilerindeki biçimiyle anlamak çok yanlış sonuçlar
doğuracaktır. Daha ötede ise aslında Kayra Han da Tanrı (Kuday, Oğan) olarak
adlandırılan kapsayıcı ve yaratıcı varlığın yansımasıdır. Bu bağlamda İslam öncesi
Türk inanç sisteminin en üstteki tek Yaratıcıya doğru ilerleyen fakat tanrılaşmış
koruyucu ruhları da kapsayan karmaşık bir yapıda olduğunu söylemek doğru
olacaktır. Budizm (Lamaizm mezhebi), Maniheizm, Hristiyanlık ve İslâmiyetin etkileri,
yöresel algı farklılıkları ve hattâ Batılı bilim adamlarının bazen doğru bazen de yanlış
yaklaşımları sonucu bu konu içinden çıkılmaz bir hal almıştır.
2. ATA-ANA’LAR: Genellikle soyundan gelindiğine inanılan bir varlığı veya yine soya
dayalı yaratıcı doğa unsurlarını niteler. Bunlar da belirli bir kişiliğe sahiptirler veya bir
canlının biçimindedirler. Tanrısal özelliklere sâhip oldukları için Tanrı sınıflandırılması
içerisinde de değerlendirilebilirler. Burada değinilmesi gereken en önemli husus,
benzer isimlerdeki eş sözcüklerin tanımlayıcı veya niteleyici olup olmadığıdır. Bu
ayrıma dikkat edilmediği için çoğu zaman çeşitli karışıklıklar ortaya çıkmaktadır.
Örneğin Ak Ana, Ak Ata ve Ak Han farklı kişilerdir. Ancak Ak Ata isminde Ata yerine
Han kullanıldığında kişiler ve özellikleri birbirine karışmakta ve aynı kişiye
dönüşmekte ya da öyle sanılmaktadır. Bir başka örnek verilecek olursa Ay Ata bir
tanrıdır. Ay Han ise Oğuz Han’ın oğlu olan bir kişidir. Diğer önemli bir husus da bu
kitapta Tanrı sınıflandırmasında ele aldığımız isimlerin sonunda Han veya Hanım
ünvanı yer almakla birlikte Ana veya Ata tanımlamasının aslında onlar içinde geçerli
olduğudur. Meselâ Umay Hanım için Umay Ana ifadesi çoğunlukla kullanılır.
3. İYELER: Koruyucu ruhlardır. Çoğu zaman kişilik özellikleri net olarak ortaya koyulmaz,
çünkü sayıları çok fazladır. Pek çok doğa unsurunun koruyucu ruhu vardır.
4. DİĞER SOYUT VARLIKLAR: Bunların pek çoğu da aslında İye veya Ruh olarak
değerlendirilebilir. Fakat çok daha fazla özelleşmiş anlamları ve nitelikleri olan
varlıklardır. Örneğin Çor (Cin), Abası (Şeytan) gibi.
B. İNSANİ VARLIKLAR:
1. KİŞİLER: Söylencesel olmakla birlikte soyut nitelikte olmayıp, insan olarak tanımlanan
bireylerdir. Çoğu zaman bir topluluğun önderi veya kahramanlık yapmış kişiler olarak
görülürler. Erkekler Han, kadınlar Hanım olarak tanımlanır. Sıradışı güçleri ve
insanüstü özellikleri olsa da, insani niteliklerini yitirmemişlerdir.
2. HAYVANLAR / BİTKİLER: Kutlu hayvanlardır. Özel bir öneme sahiptirler. Soyundan
geline bir hayvanın kendisidir. Bozkurt, Alageyik gibi…
C. DÜŞSEL VARLIKLAR:
Çoğu zaman masal yaratıklarını ve hayali özellikleri olan canlıları içerir. Albıs (Cadı),
Yelbeğen (Dev), Tepegöz gibi…
D. CANSIZ / NESNE VARLIKLAR:
Özel bir öneme sâhip olan veya kutsallık içerdiği düşünülen somut nesnelerdir.
Kopuz, Ok, Otağ, Ak Dağ, Kan Irmağı gibi.
E. KAVRAMLAR:
Soyut kavramlardır. Örneğin kut, yom, arpağ gibi…
(Kaynak: Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt)
