İndirdiler Heletenin düzüne
Kellesi yokkine bakam yüzüne
Benden selam söylen Nukrak kızına
Çık dağlar başına bana eleyle.
Nukrağı dersen de Ofunun dağı
Derde derman derler kartalın yağı
Ayağına düştüm Besninin beyi
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık dağın başına ordan elelyle
(Yaşar Kemal, İnce Memed C. 1, s. 206)
Yukardaki şiirde “Ofu” şeklinde geçen kişi Heleteli Ufo’dur, şiir bölümleri de onun vurulmasıyla yakılan ağıttan alıntılardır. Yaşar Kemal, İnce Memed’i yazmadan önce köyümüze gelerek büyük dedem (annemin annesinin babası) Ufo’nun hikâyesini derlemiş ve bu hikâyeyi İnce Memed romanında kullanmıştır. Köyümüzde İnce Memed’in dedemiz Ufo’nun hayat hikâyesi olduğuna inanılır. Yukarıdaki şiir parçasından ve romandaki başka da tanıklardan Yaşar Kemal’in Ufo dedemizin hikâyesini bildiği ve bu hikâyeyi romanında kullandığı açıktır. Fakat “İnce Memed” sadece dedemizin romanı demek doğru olmaz. Yazar romanını çok iyi bildiği Çukurova’da yaşanmış başka pek çok olayla birlikte işleyerek edebi eseri ortaya çıkarmıştır. Yukarıdaki şiirde köyümüz “Helete” doğru olarak alınmış, köyümüzde “Mırkak” olarak teleffuz edilen Nurhak, “Nukrak” olarak yazıya geçirilmiş, Ufo’nun eşi olan “Iraz” da doğru olarak kaydedilmiştir. Burada iki beş mısra olarak verilen ağıdı aşağıda uzun şekilde vereceğiz.
UFO’NUN SOY AĞACI
Dükdükü Mustafa (Ufo’nun babası)
İnce Memet (Ufo)
(Fadıma, Eşo, Iraz) Üç Eşi Cırtık Elif, Fatma (Ufo’nun Kız kardeşleri) İso İbrahim (Ufo’nun Kardeşi)
Ufo’nun ilk eşi Fadıma’dan Hatice, Fatma ve Fadıma (anneannem) adında üç kızı olmuş. Kızı Fatma gençken ölmüş. İlk eşi Fadıma anneannemi doğururken ölünce onun kız kardeşi Eşo (Ayşe) ile öksüz kalan çocuklarına baksın diye evlenmiş.
Eşo (Ayşe)’den kızı Meryem doğmuş. Ufo öldürülünce ikinci eşi Eşo, Uz Oğlan Mehmet’e varmış. Ondan; Kebeli ve Abeş doğmuş. Üçüncü eşi Iraz’dan henüz çocuğu yokmuş.
Ufo öldürüldükten sonra Nurhak’tan kaçırdığı üçüncü eşi Iraz, Nurhaklı Saltoğlu Ali ile evlenmiş. Ufo’nun kız kardeşi Fatma’nın bir kızı var imiş. Sevmediği bir adama vermişler kendini asmış.
“Ufo, Fadıma ölünce çocuklarına daha iyi bakar diye onun kız kardeşi Eşo’yu almış. Eşo çirkin olduğu için Nurhaklı Iraz’ı kaçırmış.
Biri Nurhaklı Çil Ali’nin oğlunu vurmuş. Suçu Ufo’ya atmışlar. Mahkemeye gitmekten usanan Ufo yolda Çil Ali’yi vurup öldürmüş. Yanında çalışanı çokmuş, yanına kimse yaklaşamıyormuş. (Ninemin ve Hatice ninemin yaşlarından mukayese yoluyla yaptığım hesaplara göre Ufo 1904-1905 yıllarında öldürülmüş olmalı. EA.) Sarışın, orta boylu, bıyıklı, çok cesur bir kişiymiş. Uzaktan vurmuşlar. Kafasını kesip vücudunu yakmışlar. Kafasını müfrezeler götürmüş. Şahan gayasında kömü, büyük çadırı varmış. Mezarı (Hacıoolu’nda) Şahan’a yakın bir yerde, Nurhaklı Dallı adında biri öldürülmesine ağıt yakmış.”
Yukarıdaki bilgileri ve şecereyi Ufon’nun torunu rahmetli Palaali’nin hanımı Ümmühanı Sümen teyzeden derledim. Günümüzde Helete’de Ufo’nun kızlarından olma pek çok torunu ve onların çocukları yaşamaktadır. Ben de onlardan biriyim.
Ufo için başlangıçta uzun bir ağıt yakılmış, (Ümmühanı teyze bu ağıdın Nurhaklı Dallı adında biri tarafından yakıldığını söyledi.) ağıt zaman içinde çok çeşitli söyleyiş ve varyatlaşmaya uğrayarak yaygınlaşmıştır. Nurhak kitabının yazarı Ali Aksu bu varyantları eserinde vererek yorumlarını yapmaktadır. Efsaneleşmiş bir olay ve kahramanı hakkında yakılan agıdın zaman içinde yaygınlaşması, farklı şekiller alması normaldir. Biz mevcut yayınlardan hareketle tekrara düşmeden agıdı uzun tek bir parça şeklinde vereceğiz. Bu eser bir şiir kitabı olduğundan Ufo’nun hikâyesini ve ağıdın farklı şekillerini ayrıntılı bir şekilde incelemek ayrıca yapılacak bir iştir. Şiiri; Ümmühanı Sümen teyzemden, Şaş Ali Barak Ağabey’den, Ali Aksu’nun Nurhak kitabından ve Prof. Dr. Said Öztürk’ün “Heleteli Halk Şairleri Üzerine Bir Deneme” adlı yayınından birleştirerek oluşturdum. Farklı varyantları bulunan bazı dörtlüklerin her iki varyantını da aldım.
Ağıdın nakarat mısrasında geçen “neneyle” kelimesinin “nenni eyle, ölen kocan için nenni nenni diye ağıt yak” anlamına geldiğini düşünüyorum. Eskiden kadınlar ölen kişinin ardından cenazede veya cenaze defnedildikten sonra elbisesini ortaya çıkarır “nenni nennii” diye ağıt yakardı.
UFO’YA AĞIT
Şahanın dağına dumanlar durdu
Postalın içine ala kan doldu
Mırkaklı çevirdi Ufo’yu vurdu
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık üce dağlara bize el eyle.
Şahandan aşağı Ufo’nun yurdu
Üstüne giremez bir bölük ordu
Kimseye ganceetmeñ Mırkaklı vurdu
Bizim Heleteliye gıran mı girdi
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık üce dağlara bize el eyle.
Şahandan aşağı ufacık izler
Gene melileşti güneyler kuzlar
Size diyom size gelinler kızlar
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık üce dağlara bize el eyle.
Mırkak Dağı hergiz karın getmeye
Üstünde ela sümbül bitmeye
Ufo seni böyle edenler mıradına yetmeye
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık karlı dağlara bize el eyle.
İtinin üleşi zorkunda yatar
Eletir davarı Kürtlere satar
Güçücek gaynını yanına katar
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık üce dağlara bize el eyle.
Şahanın Dağı da çetin yokuşlu
Martininin kundağı da nakışlı
Ufo aslan emme kaplan bakışlı
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık üce dağlara bize el eyle.
**
Ufo’nun ölüsü zorkunda yatar
Gümüşlü kamasın beline takar
Iraz karaları boynuna takar
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
Helete köprüsü dardır geçilmez
Soğuktur suları bir tas içilmez
Irazın saçları telden seçilmez
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağına bize el eyle.
Iraz atlas giyer Eşo alaca
Karşıdan geliyor kanlı salaca
Mezara götürün koyun böylece
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
(Iraz atlas giyer Eşo alaca
Çırtık sandık bağlar Fatma salaca
Sırmalı abayınan goyun böylece
Nenenyle neneyle Iraz neneyle
Çık üce dağlara bize el eyle.)
Ufo’nun davarı ağlı, garalı
Ufo şehit düştü, Mehmet yaralı
Şu Iraz gelinin başı belâlı
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
Ufo’yu dersen Mırkaklı vurdu
Postalın içine al kanı doldu
Helete Köyüne gıran mı girdi
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
Şahan’ın daşını dulda mı sandın
Gelinin yüzünü gölge mi sandın
Deyyus Mırkaklıyı vurmaz mı sandın
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
Ufo’nun davarı guzladımola
Aalın içini düzledimola
Iraz geldi yolun gözledimola
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
(Ufonun davarı guzladı mıola
Ağılın içini düzledi miola
Hatçam gelir diye gözledi miola
Neneyle neneyle ıraz neneyle
Çık karşı dağlara bize el eyle.)
Karşıda görünür Nurhağın Dağı
Derde derman derler kartalın yağı
Üstüne düştüm Besni’nin beyi
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
Sabah namazı vurun hey oldu
Canı talan, malı zay oldu
Silahları hükümete mal oldu
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
Ufo varır Şahan Daşa yaslanır
Sıka sıka martinisi ıslanır
Ufo’nun elinden dağlar seslenir
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
Şahandan aşağı koyunlu kuzu
Yıldız düşmüş gürülmüyor yüzü
Ufo’nun sevdiği Nurhaklı kızı
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
İndirdiler Helete’nin düzüne
Kellesi yok ki bakam yüzüne
Benden selam söyleyin Nurhak kızına
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
(İndirdiler Ağkurtlu’nun düzüne
Kellesi yokkine bakam yüzüne
Benden selam söylen elin gızına
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık karşı dağlara bize el eyle.)
Buçuk’tan aşağı boğazda bağlar
Karşımda durur şu karlı dağlar
Herkes gelmiş Ufo’ya ağlar
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle
Şahan’dan aşağı Fendin Gediği
Iraz çifte çifte giyer ediği
Yine oldu düşmanların dediği
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık Şahan Dağı’na bize el eyle.
(Şahan’dan yokarı Fegin Gediği
Iraz gız da çifte geyer hediği
Gene oldu Mırkaklının dediği
Neneyle neneyle Iraz neneyle
Çık garşı dağlara bize el eyle.)
Ufo’nun Mezarı:
Prof. Dr. Ekrem Barak Arıkoğlu
