Türk Mitoloji Sözlüğü G

A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z 

Gal Han – Türk, Moğol ve Altay mitolojisinde Ateş Tanrısı. Ateşin ve ocağın devamlılığını sağlar.
Al/Hal inancı ile bağlantılıdır. Moğol kökenli bir kavramdır. Türklerdeki Al (Hal) Ana’nın karşılığı
olarak düşünülebilir. Tehlikeli ve zaman zaman kızıp yangınlar çıkaran bir varlıktır. Bu kelimeden
türeyen ve Ocak Tanrısı anlamına gelen Golomto Han adlı bir karaktere yine Moğol
mitolojisinde rastlamak mümkündür.

Galçan Han – Türk, Moğol ve Altay mitolojisinde ateş tanrısıdır. Kalçan Han da denir. Bazen Gal
Han ile eşdeğer olarak görülür. Bazen de onun emrindeki başka bir tanrı olarak ifade edilir.
Ateşin koruyucu ruhu olarak saygı gösterilir. Kendisine keçi kurban edilir. Galçan/Kalçan sözü
kellik ifade eder. Kal (kellik) ve Moğolca Gal (ateş) ile ilgilidir. Ayrıca Moğolcada Halzan sözcüğü
kel demektir.

Golomto Han – Moğol ve Buryat mitolojisinde ocak tanrısıdır. Ocağı ve ateşi korur. Gal Han’ın
emrindedir.

Geyik Ana – Türk, Moğol ve Altay mitolojilerinde Geyik Tanrı. Değişik Türk dillerinde Keyik
(Kiyik, Giyik) Ana olarak da söylenir. Burçın (Burçin) Ana veya Bulan (Bolan) Ana tabirleri de
eşanlamlı olarak kullanılır. Moğollar Maral Ece derler. Bedenindeki lekeler yıldızların
işaretleridir. Denizden çıkarak gelmiştir. Bazı Türk boylarına yol göstericilik yapar. Ak geyik
kılığına girerek Göktürklerin atasıyla birleşmiş ve Göktürkler türemiştir. Görkemli çatal
boynuzları ve kanatları vardır. İnsan biçimindeyken çok güzeldir. Vücut hatları ince ve orantılı
olarak betimlenir. Maral sözcüğü Moğolcada geyik demektir.

Geyik Ata – Türk, Moğol ve Altay mitolojilerinde Geyik Tanrı. Değişik Türk dillerinde Keyik
(Kiyik, Giyik) Ata olarak da söylenir. Sığın (Sıgun) Ata veya Bulan (Bolan) Ata ya da Puğu (Buğu)
Ata tabirleri de eşanlamlı olarak kullanılır. Moğollar Eli Ecege derler. Geyik sürülerinin başında
bulunup idare eden geyiğe Gökgeyik ve Göksığın adı verilir. Masal kahramanları veya söylence
kişileri bir geyiği kovalar ve peşinden bir mağaraya girer. Burada çoğu zaman güzel bir kıza
rastlar. Geyikli Baba gibi erenler halk kültüründe sıklıkla yer alır. Hacı Bektaş-ı Veli gibi erenler
de geyik donuna bürünebilirler.

Gezer Han – Türk, Altay, Moğol ve Tibet efsanelerinde adı geçen söylencesel hakan. “Abay
Geser” veya Geser (Keser, Kezer) Han olarak da anılır. Türk, Moğol ve Tibet, Tunguz efsane
kahramanıdır.

Gezer Destanı
Tibet, Buryat, Bhutan, Moğol versiyonlarının hepsinde ortak motif olarak Geser, olağanüstü bir
doğumla dünyaya gelir. Hor görülen ve ihmal edilen çocukluk yıllarından sonra hükümdar olur.
Bir dizi muhteşem kahramanlık yaptıktan sonra ilk eşini elde eder. Sonraki bölümlerde kavmini,
insan ve insanüstü kaynaklı çeşitli dış tehlikelere karşı savunur. Halkını kurtarmak için gizli bir
âleme yolculuk yapar ve daha sonra bu maceradan da başarılı olarak geri döner. Bu durum
destanda ölüp dirilme şeklinde görünür.

Gılgamış – Mezopotamya’da yaşayıp hüküm sürdüğüne inanılan efsanevi Uruk kralının adı
olup, Eski Çağ Mezopotamya edebiyatının en iyi bilinen eserlerinden Gılgamış Destanı’nın baş
kahramanıdır.

Göç Destanı – Uygur Türklerine ait bir destanıdır.

Gök Han – Türk ve Altay mitolojisinde Gökyüzü Kağanı. Kök (Kük) Han olarak da bilinir. Oğuz
Han’ın ilk eşinden doğan oğludur. Türk yurdunun sınırsızlığını ve enginliğini simgeler. Göğün
enginliği ve sonsuzluğu büyük öneme sahiptir. Gök Han’ın ongunu Sungur kuşudur. Maviye
çalan bir rengi vardır. Diğer kuşları avlamakta kullanılır. Gök ve Han Birleşerek Gökhan diye
erkek ismi olmuştur.

Gök-Kal – Türk ve Altay mitolojisinde bir doğa katmanı. Aynı zamanda eski Türk İnancı
Tengricilik’te bir ruh kategorisidir. Kök-Kal veya Gök-Kalığ ya da Kovak-Kalığ olarak da söylenir.
Karşıtı Yer Su’dur.

Gökkuşağı (Enekemkuşak, Ebemkuşağı ya da Alkım) – Güneş ışınlarının yağmur damlalarında
veya sis bulutlarında yansıması ve kırılmasıyla meydana gelen ve ışık tayfı renklerinin bir yay
şeklinde göründüğü meteorolojik bir olaydır. Gökkuşağında görülen yedi renk; kırmızı, turuncu,
sarı, yeşil, mavi, lacivert ve mordur.

Gökyolu – Türk ve Altay halk kültüründe ve mitolojisinde Samanyolu. Kökzol veya Gökcol da
denir. Gökyüzünde bir yol gibi görünen galaksi. Güneş Sistemimiz bu gökada içerisindedir. Masal
kahramanlarının yine bu yoldan geçtikleri anlatılır. Eşanlamlı olarak Orduyolu tabiri de kullanılır.
Bazen Kuşyolu olarak da ifade edilir. Ancak bu tabir pek yaygın değildir.

Gök Tanrı (Köktengri, Kökteñri, Küktenger) – En yüce yaratıcıdır. Soyut bir kavram olarak yer
alır. İnsan biçimli değildir. Eşi ve benzeri olmayan, insanlara yol gösteren, onların varoluşuna
hükmeden, cezalandıran ve ödüllendiren bir ulu varlıktır. İnsanların yaşamına doğrudan karışır,
buyruklar verir, iradesine boyun eğmeyenleri cezalandırır, insanlara bağışladığı iktidar (kut) ve
kısmeti (ülüğ) değerini bilmeyenlerden geri alır. Şafak söktüren (tan üntürü) ve bitkileri
oluşturan da “Ulu Tanrı”dır. O, yaşam verici ve yaratıcıdır, ölüm de Tanrı’nın iradesine bağlıdır.
Çuvaşça da Tüpe Tura (Gök Tanrı) olarak söylenir. İskitlerde Goytosır olarak adı geçen Tanrının
Gök Tanrı demek olduğu iddia edilmektedir.

Göl Boğaları – Artvin ve Posof çevresinde (Özellikle Ardanuç, Şavşat ve Yusufeli ilçelerinde) dağ
göllerinde bulunduğuna inanılan düşsel varlıklar (su boğası da denilmektedir.) Göl boğalarının
sabahın ilk aydınlığında görülebildiğine ve daha sonrasında suya dalıp yittiklerine inanılır.
Hargiver dağında (Arı Dağı) yer alan Boğa Gölleri isimlerini bu inançtan almaktadır.

Göl İyesi – Türk ve Altay mitolojisinde gölün koruyucu ruhu. Köl (Kül) İyesi de denir. Her göl için
farklı bir İye vardır. Çu’ların ilk atası ve yer tanrısının mezarı, bir göl içinde, bir ağaç dibindeydi.
Oğuz Han ilk eşini bir gölün ortasındaki adada yer alan bir ağacın kovuğunda bulmuştur.
Göllerde peri kızlarının oynaştığı ve erkekleri kandırarak suyun derinliklerine çekerek boğdukları
söylenir.

Göğün Göbeği – Asya Şamanizm’indeki sembolik bir kavramın adıdır.

Gözgü – Işığın tamamına yakın bir kısmını düzgün olarak yansıtan cilalı yüzey. Ayna.

Gulyabâni (Qulyabâni, Farsça: غول يابان veya Gul-i Beyabani – Farsça: غول بيابان ) – Gezginlere ve
yolculara uğrayıp onları mahveden canavardır. Daha sonraları Anadolu kültüründe ahubabayla
beraber anılmaya başlamış ve insan yediği düşünülen kocaman, uzun sakallı ve asalı bir dev
olarak tasavvur olunmuştur.

Gün Ana – Türk ve Altay mitolojisinde Güneş Tanrıçası. Kün Ana veya Güneş (Küneş) Ana olarak
da bilinir. Bazen Yaşık Ana da denir. Moğollar Nar (Nara) Ece derler.

Gün Han – Türk ve Altay mitolojisinde Güneş Kağanı. Kün (Kön) Han olarak da bilinir. Oğuz
Han’ın göksel olan ikinci eşinden doğan oğludur. Yeryüzünün yaşam kaynağı olan ışıkları
sebebiyle Güneş’e duyulan hayranlığın mitolojik dışavurumudur. Gün Han’ın ongunu Laçın
(Şahin) kuşudur. Maviye çalan bir rengi vardır. Diğer kuşları avlamakta kullanılır. Gün Han altın
bir otağ (çadır) kurdurur. Sağ tarafına kırk kulaç yüksekliğinden bir direk diktirir. Üzerine de altın
bir tavuk koydurur. Çünkü Türk mitolojisinde altın, Güneş’in mecazi bir sembolüdür. Hamile
kadın rüyasında Güneş görürse kızı olur. Günbatımını izlemek pek iyi karşılanmaz. Kötücül
varlıklar Güneşi boğmaya çalışır, batarken kızıla boyanmasının nedeni budur. “Gün ışığı
görmeyesin” gibi beddualar halk inancında önemli bir yere sahiptir.

Güreş – Uygulayıcılarının birbirlerine vurmaksızın rakiplerini yenmeye çalıştıkları bir spor türü.
Güreş tarihteki en eski sporlardan biridir ve zamanla farklı stil ve formları geliştirilmiştir. Güreş
genellikle savaş sanatları arasında değerlendirilir.

A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z