A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z
Hadur – Macar Savaş Tanrısı. Macarca “ordularının efendisi” anlamındaki “Hadak Ura” sözcüklerinin
bileşimidir.
Hal Ata (veya Hal Dede) – İnsanları kandıran bir varlık olarak görünür. Sözcük kökeni itibâri ile
bakıldığında Moğolca Gal (ateş) ile bağlantılıdır. Kızıl giysiler giyer. Kızıl renkli ve ateş yalımına
benzeyen sakalları vardır. Al Ana’nın eril karşılığı olarak da düünülebilir. Yurt koruyucusu, Al Ana
inancından doğan iyi bir ruhtur.
Hal Dili – Türk halk inancında ve halk kültüründe ters lîsan. Al dili olarak da bilinir. Tersine bir
dildir.
Halay – Türkiye’nin Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu, İç Anadolu ve Çukurova bölgesinde
oynanan halk oyunlarının genel ismidir.
Halk Anlatıları (Halk Öyküleri veya Halk Hikâyesi) – Hikâyelerden, mesellerden ve masallardan
oluşan, toplumsal iz bırakmış bir olaydan veya bir yazınsal ürünün sözlü kültürde bıraktığı derin
etkiden kaynaklanarak ortaya çıkan halk edebiyatı ürünlerine verilen ad.
Halk Takvimi – Resmi olmayan ve belirli bir yöreye veya bölgeye özgü olan ya da herkes
tarafından bilinmeyen (genel kabul görmeyen) takvimdir. Türk halk kültüründe takvim sözcüğü
karşılığında Sürelge veya Sürenge tâbiri kullanılır.
Han – Eski Türk ve Moğol topluluklarında hükümdar. “Ulu insan”, “lider” anlamları taşımaktadır.
Moğolcada ve bazı Altay lehçelerinde Kan (Gan) olarak da söylenir. Arapça’da melik, Farsça’da
şah, Latince’de regis, İngilizce’de king denilen kral kelimesinin Türkçe’deki karşılığıdır.
Harkıt – Damlarda dolaşan ve bacadan torba sarkıtması ile bilinen çocukları korkutmak için ismi
kullanılan yaratık. Türk halkının genellikle çocuklarını bazı tehlike ve davranışlardan sâkindırmak
için sıklıkla başvurduğu memoratlara örnek kabul edilebilir. Bu tür memoratlar genelde “korku”
ve “hortlak” gibi terimlerin sessizlerinden türetilen çocuk diline uygun sözcüklerden
oluşmaktadır. Masallarda kullanılan tekerleme: “Harkıt, bacadan torbanı sarkıt. Çocukları al,
git” şeklindedir.
Haydut – Yol kesici, harâmi, soguncu, eşkıya. Aynı zamanda bir masal ve efsane motifi olarak
edebiyatta yer alır. Kuldur veya Uğru da denir.
Hayvanlı Takvim (veya 12 Hayvanlı Takvim) – Çin kökenli olup Asya’da yaygın olarak kullanılmış
takvim, aynı zamanda bir sistemdir.1 Bazı bilim adamları ise Türk Takviminin özgün olduğunu Çin
Takvimi ile benzerlikler taşıdığını ileri sürmektedirler.
Hınkır – Halk hikâyelerinde yer alan doğaüstü kötücül bir yaratık. Yakaladığı insanları önce
boğarak öldüren sonra da yiyen bir canavar olarak tanımlanır. İnsana benzer, fakat göbeğinde
bulunan bir torbanın içinde yavrusunu taşır. En korktuğu şey üzerine idrar yapılmasıdır. Böyle
tehdit edilirse ortadan kaybolacağına inanılır.
Hızır veya Hıdır (Arapça: الخضر ” al-Khiḍr / Yeşil Adam”) – Türk ve Ortadoğu mitolojisinde saygı
gören, Kuran’ın Hehf suresinde de Allah katından kendisine bilgi ve hikmet verildiği ifâde edilen
bir karakterdir.
Hortlak – Türk halk kültüründe mezardan çıkarak insanları korkuttuğuna inanılan yaratık.
Hortdan – Azerbaycan halk inancında mezardan çıkan ölü, vampir demektir. Ölüp tekrar dirilen varlıktır. Ölen bir kişinin, mezarından çıkıp dolaşmasına “hortlama/hırtlama”, bunu yapana ise “hortdan” denir. İnanışa göre yaşarken kötülük edenlerin ölünce hortlayacağına inanılır. Daha gömüldüğü gece mezarından kalkar. Azeri halk kültüründe ve halk inancında kendine özgü bir vampir türüdür. Bazı yönleri
bütünüyle türk kültürüne özgü olsa da Batı toplumlarının inanışlarına çok benzeyen bazı özellikleri de mevcuttur. İnsanların kanını emer, içlerinde büyür. Ölüm saçan kambur bir yaşlı kadın (veya bazen yaşlı bir erkek) şeklinde düşünülür.
Hu Hanım – Türk ve Altay mitolojilerinde Gazap Tanrıçası. Ku Hanım veya Huğ (Kuğ) Hanım
olarak da bilinir. Çok merhametsizdir. Çok şey bilir ama kötüye kullanır. Fitne çıkarır.
Yeraltındaki kara suların en dibinde yaşar. Kara tilki kılığına girebilir. Beşiği Ak Kaya’dır.
Kayalardaki gözle görünmez kapılar sadece onun sesiyle açılır. Cinsel içerikli davranışları
bulunur. Bilinmezler âlemini bilir. Demir Asa ile dolaşır. Yeryüzünde kötülükler yapar. İnsanlar
arasında huzursuzluk çıkarır. Sürekli olarak kötülük düşünür ve içinde kötülük olan insanlara
musallat olup onları olumsuz davranışlarda bulunmaya iter. Sözcük, çıplaklık ve beyazlık
anlamları içerir. İsim kökeni olarak Ku (Hu) Ana (Kuğu Ana) ile de bağlantılı görünmektedir.
Hunor ve Magor – Ural/Altay ve Macar mitolojilerinde söylencesel hakanlar. İki kardeştirler.
Hunların ve Macarların atası olarak kabul edilirler. Hunor, Hun kolunu, Magor ise Macar kolunu
temsil eder. Macarlara günümüzde Avrupa’da verilen iki isim (Magyar ve Hungar) yine buradan
kaynaklanır. Kimi görüşlere göre aslında kökeni çok daha eskilere kadar uzanmaktadır ve İskit
(Saka) kökenli söylencelerin gelişmesiyle oluşmuştur. Hunor, kardeşi Magor ile birlikte kutlu bir
geyiğin peşinde denizi geçerek Macaristan topraklarına ulaşır. Hunor’un soyundan Attila Han’ın
geldiği söylenir. Magor’un soyundan ise Almos gelir. Başka bazı Orta Asya efsânelerinde
Sakaların kurucusu olan iki kardeştirler.
Humâ (Hümâ, Humā, Umay) Kuşu (Farsça: هما / Homā) – Çoğu kez cennet kuşu olarak da adlandırılan,1,2 görünmeyecek şekilde çok yükseklerde dinlenmeksizin sürekli uçan, asla yere değmeyen -bazı kaynaklarda ayakları olmadığı da nakledilir- efsânevi kuş.
Humbaba (veya Asurda yazılışı ile Huwawa) – Sümer mitolojisindeki canavar devdir. Tanrıların
yaşadığı sedir ormanının bekçisi, koruyucusudur. Yüzü aslan yüzüdür.
Hürmüz (ya da orijinal biçimiyle Ahura Mazda, Pehlevice : Ohrmazd, Farsça: اهورا مسدا ) – Türk
mitolojisindeki Kürmez (Körmöz, Körmös, Kürmüs) ile özdeşleşmiştir. İran (Maniheizm ve
Zerdüştlük) kökenli bir tanrı olmasına karşılık eski bir türk tanrısı olan Kürmez Han ile eşdeğer
tutulmuştur. Ahura Mazda “Bilginin Efendisi” demektir.
Terimler etimolojisi ve hakkında daha geniş bilgi için bkz. Karakut, Deniz. (2012). Türk Söylence Sözlüğü. Dijital Baskı.
A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z
