Türk Mitoloji Sözlüğü İ

A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z 

İblis (Arapça: بْ إ لٍ ل بْ ي ) – İslâmiyet’te ne olduğu ile ilgili pek çok görüş vardır. İblis’in hakkında
Kuran’da birçok ayet mevcuttur.

İçite Hatun – Türk ve Altay mitolojisinde Sağlık Tanrıçası. Hastalıkları önler, insanlara sağlık
verir. Yaşlı ve bilge görünümlü bir kadındır. Sâhip olduğu güç yardımıyla derdi hastanın
vücûdundan kovar. Kızıl saçlı, inci dişli, gelecekten haberler verebilen, insanları beladan koruyan
bir varlıktır. Çevresi sık ormanlarla kaplı bir gölün içinde yaşar.

İççi – Eski inanışlara göre, her bir dağın, akarsuyun ve ormanın kendi koruyucusu vardır. Aslında
sahipler (İyeler) sistemiyle bir çizgide birleşen bu ruhlar iyiliksever olup insanlara yardım
ederler. Karşılığında da onlara karşı saygılı davranılmasını isterler. Saygısızlık gördükleri zaman
da o insana zarar verebilirler. Bulundukları yerin temizlik ve güvenliğine çok önem verirler, hattâ
insanlara örnek olsun diye bunları bazen kendileri gerçekleştirirler.

İdi (İzi, Idı) – Türk dinsel ve mitolojik düşünce tarihi boyunca bilinen en eski anlayışlardan biridir.
Yaratıcı. Sâhip, malik, efendi. İye kavramıyla yakından bağlantılıdır. Moğolca sâhip anlamına
gelen Ezen ile de alakalıdır. Belli doğal nesneleri koruyan, onların sembolü olan varlıkların (İye
ve İççi), daha çok İslâm devri Türk metin ve sözlüklerinde rastlanan biçimidir. Ancak bu kavram
anlam genişlemesine uğrayarak “Tanrı” anlamında da kullanılmaya başlanmıştır. Karahanlı ve
Harezm Türkçesindeki kaynaklarda (örneğin “Kutadgu Billg”de) “İdi” şekliyle, “Tanrı” (sâhip,
efendi) anlamında kullanılır. “Divan-ı Lügat-it Türk”de ise “İzi” (Idhi) şekliyle geçmiş ve hem
“sâhip” hem de Tanrı” anlamında kullanılmıştır.

İfrit – Cinlerin en güçlülerinden olan soyut varlıklardır. Sözcük Arapça kökenlidir ve İslam
kültüründe de rastlanır.

İksir – Mitolojide ve masallarda adı geçen ve sıra dışı özellikleri olan su veya sıvı.

İmre – Türk ve Altay halk kültüründe ve mitolojisinde Cemre Cini. İmere veya Emre de denir.
İlkbaharda görünüp titrek ışıklar saçarak göğe yükselir. Sonra buzların üzerine düşerek onları
eritir. Oradan da yere girer. Bundan sonra ısınmış topraktan buhar yükselir. Emire baharın
gelişini temsil eder. Bulgarlarda Zemire olarak yer alır. Anadolu Türkçesindeki Arapçadan gelme
Cemre sözcüğünün aslında bu adın benzetme yoluyla değişmiş hali olduğu söylenebilir. İlk
cemre 20 Şubatta havaya ve yedişer gün arayla da suya ve toprağa düşer. Zemre ise Kumuk
Türkçesinde nem, buhar gibi anlamlara gelir. Emir ise sis, duman, bulut anlamlarını taşır.

İn İyesi – Türk ve Altay halk inancında mağaranın koruyucu ruhu. Hin İyesi veya Ünkür (Öngür,
Üngür) İyesi ya da Mağara İyesi olarak da bilinir. Moğollar Hongıl Ezen derler. Her mağara için
farklı bir İye vardır. Türklerde mağaralar farklı âlemleri ve gizli diyarları birbirine bağlayan
geçitlerdir. Yer altı dünyasını yeryüzüne bağlayan kapılardır. Hun Devleti’nde kutsal sayılan ve
büyük şamanlar ile devlet adamlarının ziyâret ettiği bir “Ata İni (Mağarası)” vardır. Burası kutlu
bir yerdir, senenin belli günlerinde ziyâret edilir ve saygı gösterilir. Bir çeşit mabeddir.
Göktürklerde ve başka Türk boylarında da yine aynı şekilde kurbanlar sunulan ata mağaraları
vardır. Yer altı dünyasının bir parçasıdırlar. Kurttan türeme efsâneleri çoğu zaman bir mağarada
gerçekleşir. Şamanlar yeraltına giderlerken Dünyanın Bacası denilen bir kapıdan geçip
yeraltındaki mağaralardan oluşan tünellerde yolculuk yaparlar. Türklerin Aşına adı verilen kurt
ataları böyle bir mağarada kurttan doğmuştur. Tapınakların çoğu mağaralardadır ve ata ruhları
buralarda gezip dolanır.

Kuyu İyesi – İn İyesi ile bağlantılı olarak değerlendirilebilecek başka bir varlıkta Kuyu İyesidir.
Çünkü, kuyularda tıpkı mağaralar gibi yeraltına açılan kapılar olarak görülür. Türk ve Altay halk
inancında kuyunun koruyucu ruhudur. Guyu (Koyo, Kudu, Kuduk, Kudık, Koyı, Guyı) İyesi de
denir. Kuyu, içinden su çıkartılan doğal veya yapay, derin çukur demektir. Her kuyu için farklı bir
İye vardır. Türk halk inancında kuyular başka âlemlere açılan kapılar olarak kabul edilir ve
gizemli yerlerdir. Su çıkartıldığı için de saygı duyulur. Bazı masallarda Altın Kuyu’dan bahsedilir.
Masallarda kuyuların derinliği 40 kulaç olarak söylenir.

İnehsit – Altay Şamanizminde doğum tanrıçası. İnehsit Hanım veya İyehsit Hatun olarak da bilinir.

İrle Han – Türk ve Altay mitolojisinde Ölüler Tanrısı. Yeraltında yaşar. Yeraltındaki evi kırk
köşelidir. Evinin önündeki dokuz çam ağacına dokuz oğlu atlarını bağlar. Bazen Erlik Han ile aynı
Tanrı olarak düşünülür. Kendisine konur renkli bir atla konur renkli bir inek kurban edilir.

İrşi – Türk ve Altay halk inancında ve halk kültüründe peri (perikızı). Cisimsiz dişil varlık.

İt-Barak (İt Barak) – eski Türk destanlarında sözü edilen, Türklerin sürekli savaşa tutuştukları, o
zamanki Türklerin kuzeybatısında yaşayan “köpek başlı insana benzer yaratıklar”. Efsanelere ilk
defa “Çok tüylü köpek” manasında geçmiştir. Oğuz Kağan destanlarına göre, “İtbarak’ların
yurdu, kuzey-batıya dogru uzanan, karanlık ülkeleri içindeydi. Oğuz Han, ‘İtbarak’lara karşı bir
akın yapmış; fakat yenik ayrılıp, dağlar arasındaki bir nehrin ortasında bulunan, küçük bir
adacığa sığınmak zorunda kalmıştı.

İye (İyä) – Türk, Altay ve Tatar mitolojilerinde koruyucu ruh. Değişik Türk dillerinde Yiye, Eğe,
İçi, Is, Ez şeklinde de söylenir. Moğolcada Ezen, Ejen, Eçen, Edin olarak bilinir.

İyiler – Azerbaycan, Anadolu ve Ahıska gibi birçok yerde evliya veya eren olarak bilinen
varlıklara verilen addır. Sözcük her ne kadar “İyi” (hayırlı) sözcüğünün çoğul hali gibi dursa da
aslında “İye” kavramıyla bağlantılıdır. Kutsal sayılan türbeler ve mezarlıklar, bu iyilerin adlarıyla
ilişkili olarak kullanılır. İnanışa göre, elleri bereketli olduğundan dokundukları ne varsa
bereketlendiren “Al Kızları” gibi varlıklar İyilerden sayılır. Peygamberlerin, meleklerin ve
evliyaların da bunlar arasında olduğu söylenir. İyiler’in uyuduğu yerler olarak düşünülen
mezarlar, ziyaret yeri sayılmış ve hastalar ile derman bulamayanlar buralara gitmiştir.

A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z