Türk Mitoloji Sözlüğü T

A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z 

Talay Han – Türk, Moğol ve Altay mitolojisinde Okyanus Tanrısı. Dalay Han olarak da anılır.
Okyanuslar ve denizler onun sorumluluğundadır. 19 denizin birleştiği yerde yaşar. Denizleri ve
okyanusları yönetir. İçindeki canlıları korur. Yaşlı ve uzun beyaz bıyıkları olan bir adam
görünümündedir. İstediği zaman devâsa bir balık (balina) biçimine girebilir. Denizlerin yükselip
alçalmasına (gel-git) karar verir. Moğol Budizmi ile yakın ilişki içinde bulunan Tibet Budizminin
(Lamaizm) mânevi önderi olan kişilere verilen Dalai Lama (Dalai Blama) ünvanının ilk sözcüğü
Moğolcadan Tibetçeye geçmiştir ve Okyanus anlamı taşır. Okyanus kadar engin bir bilgeliği ve
şafkati anlatmak için kullanılır.

Tamag – Eski Türklerde bugünkü cehennem kelimesinin eş anlamlısı. Sözün Tamağ, Tamuk,
Tamug ve Tamu varyantları da vardır. Moğollar Tam derler.

Tammuz (Tämmuz veya Tamuz, Tamız, Tammus,
Temmuz: Arapça تمّوز Tammūz; İbranice תַּמּוּז ; Akadca
Duzu, Dūzu; Sümerce Dumuzı) – Ortadoğu kültürlerinin tamamına yayılmış ve tanınmış olan bir
Sümer tanrısı.

Tanha – Kader Tanrısı. Kişioğlunun doğumundan itibaren onun kaderine hükmeder ve
davranışlarını kayıt altına alır.

Tanrı (Tañrı ya da ilâh) – Özellikle tek tanrıcılıkda evrenin tek yaratıcı ve yöneticisi olduğuna
inanılan varlık.

Tanrıça (Tañrıça) – İlahe. Çoktanrılı inançlarda Dişi Tanrı. Kelime (Dan/Tan) kökünden
türemiştir. Şaşırmak, hayret etmek anlamları vardır. Sümerce kökenlidir. Sümercede Dingir veya
Tingir olarak yer alır. Tanımak, tan gibi sözcüklerle bağlantılıdır. Eski Türkçe, Moğolca ve hattâ
Tunguz-Mançu dillerinde saymak, hesaplamak, bilmek, bilgi sahibi olmak anlamları içeren bir
köktür.

Tansık (Tansı, Dansı, Dansık) veya Tanla (Tanlağı) – Mûcize. Akıl almaz, mantıkla açıklanamayan
olay. Aklın alamayacağı, şaşırtıcı, olağanüstü olay. Genelde Peygamberler tarafından, ancak
Tanrının izniyle gerçekleştirildiğine inanılır. Örneğin; Hz. Muhammed’in ayı ortadan ikiye
yarması.

Tapmak – İman Etmek. Tanrı’ya kulluk etmek. Bir yaratıcıya inanıp varlığını kabul etmek. İnanç
ve bağlılık içerir.

Taptuk (veya Tapdık, Taptık, Tapduk) – Kötücül varlıkları temizlemek için gökten yere indiğine
inanılan efsane kahramanıdır.

Tapuğ – Türk halk ve tasavvuf edebiyatında dini içerikli şiir, dinsel musiki, ilahi. Değişik Türk
dillerinde Tapuk veya Tapzuk (Tapzuğ) olarak da söylenir. İçeriği dini konulara dair olan ve özel
ezgileri bulunan şiir ve müzik türüdür.

Targutay – Türk, Moğol ve İskit mitolojisinde ilk insan. Âdem. Targıtay olarak da bilinir.
Yeryüzünde yaratılan ilk kişi, insanların atası. Gökte yaşamaktadır.

Tarkan – Türklerde ve Moğollarda demirci, demir ustası ve aynı zamanda devlet görevlisi veya
savaşçı/asker demektir. Tarhan, Targan, Dargan, Darkan olarak da söylenir.

Tarla İyesi – Türk, Tatar ve Altay halk inancında Tarla Ruhu. Tarıg İyesi veya Tala (Tele) İyesi
olarak da bilinir. Eşanlamlı olarak Basu İyesi veya Etiz İyesi ifadeleri de kullanılır. “Tarla Bekçisi”
olarak da adlandırılır. Tarlanın koruyucu ruhudur. Kırsaçlı bir kocakarıdır ve Uruk adlı bir ağaçta
oturur. Uzun kollu olduğu için göğe uzanıp bulutları sıkarak yağmur yağdırır. Bu yüzden komşu
tarlaların iyeleri arasında kavga çıkar.

Tatay Han – Türk, Moğol ve Altay mitolojisinde Kasırga Tanrısı. Tata Han da denir. Kasırgalara,
fırtınalara, tayfunlara ve hortumlara sebep olur. Atı yıldırıma dönüşür. Ulukayın’ın dibindeki
Yaşam Suyu’na bekçilik yapar. Moğollarda 77 Kuzey Tanrısının temsilcisidir. Sembol rengi
Kara’dır.

Tayılga – Türk, Altay ve Yakut halk inancında ve şamanizminde kurban uygulamasıdır. Hayvanın
boğularak (kesilmeden) öldürülmesi suretiyle gerçekleştirilir. “Altaylılar ve Yakutlar (bu gün bile)
kurban olarak kestikleri atın derisini uzun bir sırığa geçirip tıpkı at şekline sokarak asarlar. Bu
kurban törenine “mal kagıpyat” (hayvanı gönderme), merasiminin yapıldığı bu yere de tayılga
derler.

Tazşa – Türk ve Altay mitolojisinde ve masallarında sık sık adı geçen kel
kahraman. Taşşa veya Tazça olarak da söylenir. Bazen Kalca (Kalça)
veya Kelçe (Kelce) şeklinde de geçer.

Taşkapı – Türk ve Altay mitolojisinde Yeraltı Geçidi. Daşgapı da denir. Kayakapısı (Gayagapısı
veya Kıyakapısı) olarak da bilinir.

Telgey Hanım – Türk, Moğol, Buryat ve Altay mitolojisinde Evren Tanrıçası. Telekey de denir.
Tüm kâinatı kuşatır ve denge içinde olmasını sağlar. Nerede yaşadığı bilinemez. Aslında her şey
O’dur. Bir anlamda Vahdet-i Vücud kavramının biçimlenmiş halidir. Uryanhay Moğolcasında yer
alan bir kavramdır. Toprak Tanrıçası olarak da görünür.

Temir Han – Türk ve Altay mitolojisinde Demir Tanrısı. Temür (Timür) Han olarak da bilinir.
Moğollar Tömür Han derler.

Tengri (Teňgri, Teñri) – Eski Türkçede Tanrı, Gökyüzü; Eski Türklerin ve Moğolların inancı
Tengricilik’de Gök Tanrı’sı (Kök Tengri) ya da Gök’ün yüce tinidir (ruhudur). Aynı zamanda Orhun
Yazıtlarında ilk çözümlenen sözcüktür.

Tengricilik ya da Göktanrı Dini – Tüm Türk ve Moğol halklarının, şimdiki inanç sistemlerine
katılmadan önceki inancıdır. Tengri’ye ibadet etmenin yanında Animizm, Şamanizm, Totemizm
bu inancın ana hatlarını oluşturur. Tengri, bugünkü Türkçedeki Tanrı sözcüğünün eski söyleniş
şeklidir.

Tepegöz – Türk söylencelerinde adı geçen tekgözlü devdir. Değişik Türk dillerinde Tübegöz,
Töbököz, Töpekös olarak da söylenir.

Tin – Türk ve Altay halk inancında Ruh. Tın (Dın, Din, Çın, Çin)
olarak da söylenir. İnsan varlığının somutdışı ve nesnesel
olmayan kısmı. Soyut varlık. Düşünsel ve duygusal yapı.

Togun Han – Süslemeci Tanrısı. Bezekçi ve Gümüşçülerin Tanrısıdır.

Toplak İyesi – Türk, Tatar ve Altay halk inancında câminin koruyucu ruhu. Toplağ İyesi de denir.
Mescid İyesi olarak da bilinir.

Toprak Ana – Türk ve Altay mitolojisinde ve halk inancında Toprak Tanrıça. Topra (Tobra,
Tobura, Tovura, Toburah, Tuprak, Tufrak) Ana da denir. Moğollar Gazar Eçe derler. Eşanlamlı
olarak Yer Ana (Cer Ana) tabiri de kullanılır.

Tabiat Ana – Doğanın doğurgan bir varlık olarak görülmesi sonucu oluşmuş bir kavramdır. Kimi zaman
mecaz olarak da kullanılan bir tâbirdir. Doğa, insanın içinde yaşadığı ve insan yapısı olmayan çevre ve
onunla ilgili olarak işleyen yasaların tümüdür. Söylence unsurlarının pek çoğu doğa ile iç içedir ve
doğal kavramlarla ilgilidir. Doğa Ana kavramının doğurganlıkla ilgili bir sözcük kökünden geliyor olması
Yer Ana anlayışı ile de bağlantılıdır. Bir şeyin yaradılışa dair ve yapısal özelliklerinin tamamını da ifâde eder.
Doğumu, bağışlayıcılığı, yaşamı ifâde eder. Tabiata karşı yeryüzüdeki tüm şamanist geleneklerde özel bir
önem verilmiş ve saygı duyulmuştur. İnsanın bir kardeşi olarak algılanır. Doğadaki her şey
insanın koruması altındadır. Doğa sözcüğü “doğmak” fiilinden gelir. Doğurganlığı ve dişiliği içerir.

Toybadım Irmağı – Türk ve Altay mitolojisinde ve efsânelerde adı geçen Yeraltı Nehri. Toybodım
da denir. Anlamı “Doymadım” demektir. Açgözlülük ve Hırs Irmağıdır. İnsanın gözü doymazlığını
simgeler. İnsanın dokuz hırsını simgeleyen dokuz yer altı nehrinin kavuşarak Toybodım
Irmağı’na dönüştüğü yerde Erlik Han’ın Demir Sarayı vardır. Bu ırmak insanların gözyaşlarından
oluşmuştur. Üzerinde at kılından yapılmış bir köprü vardır. Bu ırmağın içinde su ejderleri yaşar
ve kaçmak isteyen ruhları tekrar yeraltına gönderir.

Törüngey – Türk ve Altay mitolojisinde ilk insan. Âdem. Türüngey olarak da bilinir. Yeryüzünde
yaratılan ilk kişidir.

Töz Han – Türk ve Altay mitolojisinde Ced (Atalar) Tanrısı. Tös Han da denir. İnsanlığın ata ve
analarını temsil eder. Göklerde yaşar. Töz Ruhlarının önderi olarak kabul edilir. Elinde oku ve
yayı olan bir avcı görünümündedir.

Tufan (Tūfan, Tufan) – Birçok yerel efsâneye ve kutsal kitaplara göre Allah tarafından bir kavmi,
milleti ya da tüm insanları cezalandırmak amacıyla gönderildiğine inanılan büyük felaket.
Tufan’ın detayları farklı kültürlerde farklılıklar arzetmekle beraber en çok bilinen şekli Nuh
tufanı’dır.

Tuğ – Türk ve Altay halk kültüründe, ayrıca devlet geleneğinde hükümranlık sembolüdür.
Sancağın tepesine takılan at kuyruğu, kıldan yapılan flama şeklindedir. Toğ veya Tuk şeklinde de
söylenir. Moğollar Tug derler. Uğur ve Kut işareti olarak kullanılır. Bazen savaş isteği, başkaldırı
ve isyan sembolü olarak kullanılmıştır.

Tuğrul (Doğrul, Toğrul, Turul, Tūrul) – Türk ve Macar mitolojisinde adı geçen kuştur. Divân-ı
Lügati’t-Türk’te Togrıl ( تغرل ) olarak tanımlanan, Dumrul (Duñrul) adı ile de bilinen, bu efsanevi
kuş, Macar ve Türk mitolojisinde önemli bir yere sahiptir.

Tulpar – Türk Mitolojisinde yer alan kanatlı at figürü. Pegasus ile benzerdir. Kırgızların Manas
Destanında bu uçan kanatlı atlardan söz edilir. Arkeolojik olarak da Kazakistan’da keşfedilen Esik
Kurganında bulunan Altın elbiseli adam isimli elbisenin başlığında tulpar figürü vardır.

Tumar – Türk, altay ve orta asya Türki toplulukları halk kültüründe
ve halk inancında muska. Tomar olarak da söylenir. Bazı hastalıkları,
kötülükleri ve nazarı uzaklaştırmak için boyna asılan veya üstte
taşınan yazılı kâğıt. Genellikle olası bir hastalıktan korunmak
amacıyla veya tedâvi için taşınır. Çoğunlukla üçgen biçimindedir.
Deri, meşin, gümüş ve altın kılıflar içine konarak boyuna asılır ya da
kola takılır. Dört köşeli olan ve hamaylı (hamail) adıyla bilinen türü
bütün İslâm dünyasında yaygın biçimde kullanılmaktadır. Muskalara
sure, ayet, hadis veya bir dua yahut da Allah’ın isimleri yazılabilir. Bunun dışında meleklerin,
peygamberlerin, hattâ efsânevi kişilerin adları ve anlaşılmaz tılsımlı sözler, simgeler, yıldız
işaretleri, rakamlar, işaretler, insan ve hayvan resimleri ile garip harf şekilleri dâhi yazılıp
çizilmiştir. İslam inancı ise yardımın yalnızca Allah’tan dilenmesini vurgulamıştır ve muskalara
çok da fazla izin verilmemiştir.

Tura – Türk, Çuvaş ve Altay inancında Tanrı, Rab anlamlarına gelir. Türe veya Turı da denir. Türk
halk inancındaki ve Türk tarihindeki kendine özgü bir tek tanrı inancıdır. Çuvaşlar Torı (Turı)
olarak anarlar.

Turan Han (Tur Han) – Türk ve Altay mitolojisinde efsanevi hakan. Türklerin atasıdır. İran
tarihinin söylencelerinde İran’ın baş düşmanıdır. Göktürk çağında İranlılar Turan adını
Göktürklerle ilişkilendirir. Türk kavimleri İran efsâneleri ile tanıştıklarında, bizzat kendileri de
kendilerini Turan’ın kavmi olarak görmeye başlamışlar ve kendilerini gururla Turan’ın kralı
Afrasyab’ın uyruğu saymışlardır. Etrüsklerde Turan adlı bir sevgi ve yaşam Tanrıçası vardır ve
Etrüsk dilinde kural koymak anlamı içerir. İlginç bir biçimde Moğolcada Dur/Dura ve Tuvaca
Tura sözcüğü sevgi, istek ve arzu anlamları taşırken, Mançucadaki Doron sözcüğü kanun (yasa)
demektir. Fars Mitolojisinde adı Tur olarak geçer. Adına istinaden Türk ülkelerine de Turan adı
verilir.

Türk (Türük, Törük) Han – Türklerin Atasıdır.

Türk ve Türkân [Azəricə: Türk və Türkan]
Ömer Seyfettin Altun Destan adlı şiirinde Âdem ve Hava’yı yâni Eley ve Ecey’i (belki de Törüngey
adının “Türk” sözcüğü ile olan bağlantısından etkilenerek) Türk ve Türkân olarak simgelemiştir.

Terimler etimolojisi ve hakkında daha geniş bilgi için bkz. Karakut, Deniz. (2012). Türk Söylence Sözlüğü. Dijital Baskı.

A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z