A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z
Ebede – Türk ve Tatar mitolojisinde Ağaç Cini. Ormanlarda yaşar. İnsanlara zarar vermez. Bazen
yaşlı bir kadın görümündedir. Ormanlarda yerlerdeki kurumuş ağaç yapraklarından gelen
çıtırtılar onun ayak sesleridir.
Ebey (Äbäy) – Türk ve Altay mitolojisinde Yeryüzü Tanrıçası. Abay veya Apay da denir.
Yeryüzünü korur. İskit (Saka) mitolojisindeki Ana Tanrıça Abay ile bağlantılıdır. Aba/Ava
sözcüğünün Havva sözcüğüyle ilgili olduğunu öne süren görüşler vardır. Türklerde ebe sözcüğü
nine (büyükanne) demek olduğu kadar, bir insanı doğurtan kişi (doğum hemşiresi) anlamına da
gelir ki, bu sözcüğün türeyişle olan ilk anlamını bir biçimde içerisinde barındırmaktadır.
Ajdar veya Ejderha (Ajdarha, Ajdaha, Ajdaka) – Kanatlı, dikenli kuyruklu, derisi pullu, ağzından
ateş saçan dev kertenkele ya da yılan biçimindeki efsanevi canavar. Tarih öncesinin ejderhayı
andıran dev sürüngenleri hiç bilgi yokken bile bu yaratıkların varlığına inanılırdı. Yunancadaki
δράκων (drákōn) sözcüğü başlangıçta her türlü büyük yılan için kullanılırdı.
Evren – Türk mitolojisinde ejderha. “Ebren” olarak da ifade edilir. Söylencesel dev sürüngendir.
Kanatlıdır, korkunç bir görünümü vardır. Bazen devâsa bir yılandır. Yeraltındaki mağarada yaşar
ve orada bulunan hazineyi korur. Sularda veya ormanda yaşadığı da anlatılır. Bazen ateşin içinde
barınır. Ağzından ateş saçar. Kuraklığın ve ölümün simgesidir. Masallarda suyun önünü keser ve
bırakmak için karşılığında kurban ister. Su yaşam demektir, dolayısıyla onu kendi denetimine
alarak yaşama sâhip olacaktır. Bir başka açıdan bakıldığında susuz bıraktığı yeryüzüne ölüm ve
kaos getirir. Öteki taraftan bunları elinde bulundurduğu için aynı zamanda bereketi refah ve güç
simgesidir. Altay inanışlarında Bükrek (Bukra) adlı iyicil bir ejderha ile Sangal adlı kötücül bir
ejderin birbirleriyle yaptıkları savaşlar anlatılır.
Ecey (Eje, Ece) – Türk ve Altay mitolojisinde yeryüzündeki ilk kadın, Havva. Ece, Eçe, Ejey, Ecey
de denir. Törüngey’in eşidir. Sümerlerdeki Ecem (Kraliçeler Tanrıçası) ile de bağlantılıdır. Âdem
ise Elley veya Törüngey olarak bilinir. Türkçede ise abla, kraliçe gibi anlamları vardır. İlk insan
olan kocasının ve kendisinin adı Ecey (Ece) ve Elley (Ele) şeklinde geçerler. İlk insan (ilk erkek ve
ilk kadın) kavramlarına tüm kültürlerde ilgi duyulmuştur, çünkü insanın yeryüzünde ne zaman ve nasıl var olduğu sorusu daima merak edilmiştir.
Ekin İyesi – Türk ve Tatar mitolojilerinde ekinin koruyucu ruhu. Arış İyesi de denir. Çavdar İyesi,
Arpa İyesi, Buğday İyesi, Yulaf İyesi, Yonca İyesi, Ot İyesi, Çayır İyesi, Çimen İyesi gibi türleri
vardır. Hatta hasat sonrası biçilmiş ot ve ekinler için Kes İyesi, Saman İyesi gibi iyeler de
mevcuttur. Ayrıca dirgen, tırmık, yaba, döven, kosa, orak, bel, kürek, kazma gibi tarım
araçlarının her birinin dâhi iyeleri olduğu düşünülür.
Elbis Han – Türk, Yakut, Tuva ve Altay mitolojisinde Kavga Tanrısı. İlvis (ilbis, Elvis, Yilbis) Han
şeklinde de tanınır. Elbis Kuha (İlbis Kığha) olarak da anılır. Savaş Tanrısı olarak da algılanır.
Acımasızdır ve insanlara acımasızlığı telkin eder. Savaşçı bir karakteri vardır. Şeytani özelliklere
sahiptir. İslam’ın etkisiyle bu sözcük “İblis” halini almıştır. Fakat aslında Türkçede pek çok
olumsuz anlamı barındıran (Yal/Yel/Hal/Al/El) kökünden türemiştir. Savaşlardan önce çağrılır ve
adına törenler yapılır. Onun sayesinde düşmanın attığı oklar geri kendisine döner. Düşmanının
ölmesini isteyen kim varsa ondan yardım diler.
Emegenler – Kafkas efsanelerinde anlatılan çirkin, insanüstü, zaman zaman birden fazla başı
olan dev varlıklardır. İmegen de denir.
Erbörü (Ärbörü ya da Kurtadam) – Kurda dönüşebildiğine inanılan kişi. Özellikle dolunayın
etkisiyle bu durumun ortaya çıktığı kanısı yaygındır. Bir insanın bir hayvan, özellikle de kurt
biçimine girebilmeye yetenekli olması, kurt adam söylencesinin çıkış kaynağı hakkında yeterli bir açıklama değildir. Çok eskiden beri çeşitli kaynaklarda ve toplumlarda kurt adam öykülerine
rastlanmaktadır. Farklı coğrafyalarda yaşayan insan topluluklarında sadece kurt adamlık değil
çeşitli insan hayvan karışımı yaratıklara da rastlanmaktadır. Örneğin; Türklerin itbarakları, ve
İstanbul’un kedi kadınları bunlara örnektir.
Erdeney (Ärdänay, Erdenay) Han – Türk ve Altay mitolojisinde Haber Tanrısı. Tanrıların
haberlerini insanlara iletir. Habercileri ve ulakları korur. Uçan beyaz bir atı vardır. Elçilerin
başlarına zarar gelmesine engel olur. İletilen haberlerin olduğu gibi, ilmeden yerine
ulaştırılmasının önemi sembolize edilir. Türk masallarında Çapan/Çapar (Atlı Haberci, Atlı
Postacılar) vardır ve atları üç gün üç gece hiç durmadan yol alır. Ya da her şehirde bir at
değiştirerek ve atın üstünde uyuyarak yol alırlar. Erdeney tarafından korunurlar.
Eren – Türk halk inancında Evliya demektir. İren veya Yiren de denir. Ermiş olarak da
adlandırılır. Kendini Tanrıya ve onun yoluna adamış kişi.
Ergene İyesi – Türk ve Altay halk inancında maden ocağının koruyucu ruhu. Urka (Urkay, Urhay)
İyesi olarak da bilinir. Her maden ocağı için farklı bir İye vardır. Bu iye, insan gözüne gözükmez,
fakat ıslık çalar, kedi gibi miyavlaması ve bebek ağlaması, köpek uluması gibi sesler çıkarır.
Çalışan işçilere yardım eder, meselâ maden ocağı çökeceği zaman işçilere “Gidin” diye
seslenerek onları kazadan korur. Türk işçilerin Ukrayna, Rusya gibi ülkelerde maden işçiliğine
gittiklerinde dâhi buralarda bu İyeye dua ederek yardım diledikleri anlatılır.
Ergenekon (Ärgänäkon) Söylencesi ya da Ergenekon Efsânesi veya Ergenekon Destanı –
kaynaklara göre Göktürklerin yeniden doğuşuna ilişkin hikâye
Erke – Türk ve Altay mitolojisinde Ayartıcılık Tanrıçası. İrke Hanım da denir. Baştan çıkarıcı,
ayartıcı tanrıçadır. Nazlı olarak tanımlanır. Erke Sultan (Erke Solton) da denir. Teleütlerde
Erkey adlı bir Tanrının varlığından bahsedilir. Ülgen’e kurban sunmak için göğe çıkarken kamı
yolundan alıkoymaya çalışan kötü melek/ruh. Bazı Türk boylarında Erlik’in iki kızından biri
olduğuna inanılır (Diğeri Kiştey’dir).
Erkenek (Erkecel, Erkecey, Ernek, İrkenek, İrkeyel) – Türk ve Tatar halk inancında armak boyunda bir insan. Türklerde ruh başparmakta bulunur. Öbür Dünya’da insanlar çok küçük boyludur. Türkler, insanların binlerce yıldır boylarının ve ömürlerinin kısaldığına inanırlar. Eskiden insanlar çok iri ve uzun, ayrıca daha uzun ömürlüymüş, binlerce yıl yaşarlarmış. Boyları ve ömürleri kısalarak bugünkü durumlarına ulaşmışlardır. Buna bağlı olarak insanların küçülerek bir cüce, hatta parmak kadar kalacağına inanılır. Biliz ve ecene/eçene (cüce) sözcükleri Türk masallarında zaman zaman geçer, fakat bunlar parmak kadar değildirler. Avrupa masallarındaki “Parmak Çocuk” motifini akla getirmektedir. Fakat tamamen özgün ve farklı bir varlıktır.
Erkliğ Han – Türk ve Altay mitolojisinde Uzay Tanrısı. Yıldızlardan, göktaşlarından ve gök
nesnelerinden sorumludur. Erklik olarak da söylenir. Adı gezegenlerden birisine (Satürn veya
Venüs) verilmiştir. Birçok bilimciler, (Erklik söyleyişi) isim benzerliği yüzünden Tengricilik’te
yeraltı âleminin efendisi olan Erlik ile karıştırırlar.
Erlik Han – Türk ve Altay mitolojisinde Kötülük Tanrısı. Erlik Han eski Türklerin inancı Tengricilikte yeraltı âleminin efendisidir. (Yerlik/Erlik de denir). Moğollar ise Erleg veya Yerleg derler.
Erşek – Türk ve Altay mitolojisinde söylencesel yaratık. Pars ve Ayı’nın çiftleşmesinden1 doğan
efsane yaratığıdır. Yarı ayı yarı pars olarak da düşünülür. Gövdesi pars, kafası ayı şeklindedir.
Pençeleri de ayınınkiler gibidir.
Esege – Türk, Moğol ve Buryat mitolojisinde Yaratıcı Tanrı. Esege Malan veya Esege Burhan
olarak bilinir. Kel başlıdır. Moğol ve Buryat kökenlidir. Yeryüzündeki insanları yaratır. Oğlu
Çolpan Han’dır. Eski Moğolcada, Esege (İsegey) yâni “Ata” olarak tanımlanır. Örneğin Yakutlar
Ayzıt için de İsegey ünvanını kullanırlar. Malan ise kellik ifâde eder. Kel olmak Türk Moğol
kültüründe güç ifade eder. Gilyaklardaki Yitsigey de benzerlikler taşır. Tungusların Eskeri adlı
yaratıcı Tanrılarını da akla getirir. Eskeri suların içinden çamur çıkara”rak dünyayı yaratmıştır.
Esin – Metafizik, doğaüstü veya tanrısal yetenek veya buna bağlı söz, duyum ve algı. İlham.
Etkilenme, çağrışım, içe doğma ile gelen yaratıcı düşünce.
Eşik İyesi – Türk halk inancında eşiğin koruyucu ruhu. Eşgik İyesi veya Esik İyesi olarak da
söylenir. Eşanlamlı olarak Astana İyesi veya Bosağa (Busağa, Busava, Bosaha, Bosaka) İyesi
ifadeleri de kullanılır. Moğollar Bohogo Ezen derler.
Etügen – Türk, Moğol ve Altay mitolojisinde Yeryüzü Tanrıçası. Ütügen veya İtügen olarak da söylenir.
Ev İyesi – Türk halk kültüründe evin koruyucu ruhu. Üy (Uy, Oy, Öy) İyesi olarak da tanınır.
Moğollar Ger (Ker) Ezen derler.
Evren – Kainat. Düzenli ve uyumlu bir bütün oluşturan, bildiğimiz varlık âlemindeki tüm her
şeyin bütünü. Türk Dünya ve Uzay anlayışında Evren iki katlıdır: Yer ve Gök. Yer dişiliği, Gök
erkekliği simgeler. Başka bir sınıflandırmada ise üç katlıdır. Ancak aslında ikili sınıflandırmanın
biraz genişletilmiş bir hali olup (çünkü Yeraltı aslında Yerin bir parçasıdır) bu üç katlı anlayış
dünyevi olmaktan ziyade öteki âlemi içerir. Cehennem yeraltında, Cennet gökyüzündedir. Bu
sınıflandırmanın merkezinde insanın yaşadığı Dünya vardır. Buna göre aşağıya ve yukarıya doğru birer katman eklenir (Yeraltı ve Yerüstü). Bu katmanlar da alt ve üst katlara bölünür kendi
içinde.
Terimler etimolojisi ve hakkında daha geniş bilgi için bkz. Karakut, Deniz. (2012). Türk Söylence Sözlüğü. Dijital Baskı.
A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z
